نکات و نحوه استریل وسایل جراحی در اتاق عمل

استریلیزاسیون وسایل جراحی در مطب و اتاق عمل یکی از اساسی‌ترین و حساس‌ترین فرآیندها در نظام سلامت به شمار می‌رود. ابزارهای جراحی به‌طور مستقیم با بافت‌های داخلی بدن، خون و سایر مایعات بیولوژیک تماس دارند و هرگونه آلودگی می‌تواند منجر به انتقال عوامل بیماری‌زا و بروز عفونت‌های جدی شود. به همین دلیل، رعایت اصول علمی استریل‌سازی نه‌تنها یک اقدام فنی، بلکه بخشی از مسئولیت حرفه‌ای مراکز درمانی در قبال سلامت بیماران محسوب می‌شود.

نکات و اصول استریل‌سازی وسایل جراحی و حفظ شرایط استریل

استریل‌کردن به معنای نابودی کامل تمامی اشکال حیات میکروبی از جمله باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و اسپورها است. این فرآیند با ضدعفونی تفاوت اساسی دارد، زیرا ضدعفونی تنها باعث کاهش بار میکروبی می‌شود و حذف کامل عوامل بیماری‌زا را تضمین نمی‌کند. از این رو، در اعمال جراحی و اقدامات تهاجمی، تنها ابزارهایی مجاز به استفاده هستند که مراحل استریل‌سازی را به‌طور کامل و صحیح طی کرده باشند.

پس از اتمام فرآیند استریل‌سازی، حفظ شرایط استریل اهمیت ویژه‌ای دارد. ابزارهای استریل‌شده در صورت تماس با محیط آلوده یا بسته‌بندی نامناسب، به‌سرعت می‌توانند مجدداً آلوده شوند. به همین دلیل، در مراکز درمانی برای محافظت از ابزارهای استریل‌شده تا زمان استفاده، از بسته‌بندی‌های تخصصی مانند پاکت هدر بگ استفاده می‌شود که با ایجاد یک سد فیزیکی و بهداشتی، از نفوذ آلودگی‌های محیطی جلوگیری می‌کند و ایمنی ابزارها را حفظ می‌نماید.

اهمیت استریل‌سازی در پیشگیری از عفونت‌های بیمارستانی

عفونت‌های بیمارستانی یکی از چالش‌های مهم سیستم‌های درمانی در سراسر جهان هستند. این عفونت‌ها می‌توانند منجر به افزایش مدت بستری، مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک‌ها و در برخی موارد بروز عوارض جدی یا حتی مرگ بیمار شوند. عفونت محل جراحی یکی از شایع‌ترین انواع عفونت‌های بیمارستانی است که ارتباط مستقیمی با کیفیت استریل‌سازی ابزارها دارد.

رعایت اصول استریل‌سازی صحیح باعث می‌شود:

• احتمال انتقال عوامل بیماری‌زا از طریق ابزارهای جراحی به حداقل برسد
• ایمنی بیمار در طول و پس از جراحی افزایش یابد
• هزینه‌های ناشی از درمان عفونت‌ها کاهش پیدا کند
• کیفیت خدمات درمانی و اعتبار مراکز پزشکی ارتقا یابد

به همین دلیل، سازمان‌های بهداشتی و علمی بین‌المللی، دستورالعمل‌های مشخصی برای استریل‌سازی و پایش کیفیت آن تدوین کرده‌اند.

مراحل استاندارد استریل‌سازی وسایل جراحی

فرآیند استریل‌سازی یک روند چندمرحله‌ای و پیوسته است که هر مرحله آن بر نتیجه نهایی تأثیر مستقیم دارد. حذف یا اجرای نادرست هر مرحله می‌تواند اثربخشی کل فرآیند را کاهش دهد.

شست‌وشو و پاک‌سازی اولیه

اولین و یکی از مهم‌ترین مراحل استریل‌سازی، شست‌وشوی اولیه ابزارهاست. در این مرحله، آلودگی‌های قابل مشاهده مانند خون، ترشحات و بقایای بافتی از سطح ابزارها حذف می‌شوند. باقی ماندن این مواد می‌تواند مانع تماس کامل عامل استریل‌کننده با سطح ابزار شده و اثربخشی فرآیند را کاهش دهد.

استفاده از مواد شوینده آنزیمی، آب با دمای مناسب و تجهیزات شست‌وشوی استاندارد در این مرحله ضروری است. شست‌وشوی صحیح، پایه و اساس استریل‌سازی مؤثر محسوب می‌شود.

ضدعفونی و آماده‌سازی ابزارها

پس از شست‌وشوی اولیه، ابزارها وارد مرحله ضدعفونی می‌شوند. هدف از این مرحله کاهش بار میکروبی و آماده‌سازی ابزارها برای استریل‌سازی نهایی است. این مرحله به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که فاصله زمانی بین شست‌وشو و استریل‌سازی وجود داشته باشد.

استریل‌سازی نهایی

در مرحله نهایی، ابزارها با استفاده از روش‌های استاندارد، به‌طور کامل استریل می‌شوند. انتخاب روش مناسب به نوع ابزار، جنس آن و میزان حساسیت به حرارت، رطوبت یا مواد شیمیایی بستگی دارد.

روش های استریلیزاسیون در اتاق عمل

روش‌های مختلفی برای استریل‌سازی وسایل جراحی وجود دارد که هرکدام کاربرد و محدودیت‌های خاص خود را دارند. انتخاب روش مناسب باید بر اساس نوع ابزار و دستورالعمل‌های علمی انجام شود.

مهم‌ترین روش‌های استریل‌سازی عبارت‌اند از:

1. استریل‌سازی با بخار (اتوکلاو) که یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین روش‌ها برای ابزارهای مقاوم به حرارت است
2. استریل‌سازی با گاز که برای تجهیزات حساس به دما کاربرد دارد
3. استریل‌سازی با پلاسما یا پراکسید هیدروژن که روشی سریع و ایمن برای ابزارهای ظریف محسوب می‌شود
4. استریل‌سازی با اشعه که بیشتر در تولید صنعتی تجهیزات پزشکی استفاده می‌شود

نقش بسته‌بندی در حفظ شرایط استریل

بسته‌بندی مناسب نقش کلیدی در حفظ استریل بودن ابزارها پس از پایان فرآیند استریل‌سازی دارد. حتی در صورت انجام صحیح استریل‌سازی، بسته‌بندی نامناسب می‌تواند باعث نفوذ میکروارگانیسم‌ها و آلودگی مجدد ابزارها شود.

یک بسته‌بندی استاندارد باید ویژگی‌های مشخصی داشته باشد، از جمله:

• جلوگیری از نفوذ آلودگی‌های محیطی
• مقاومت در برابر پارگی و رطوبت
• حفظ یکپارچگی تا زمان مصرف
• امکان بررسی سلامت بسته پیش از استفاده

بررسی سلامت بسته‌بندی پیش از هر بار استفاده از ابزارهای جراحی، یکی از اقدامات ضروری در مراکز درمانی است.

شرایط نگهداری وسایل استریل‌شده

نگهداری صحیح ابزارهای استریل‌شده به‌اندازه خود فرآیند استریل‌سازی اهمیت دارد. ابزارها باید در محیطی تمیز، خشک و با دمای کنترل‌شده نگهداری شوند. افزایش رطوبت یا تماس بسته‌ها با سطوح آلوده می‌تواند باعث آلودگی مجدد ابزارها شود.

همچنین توصیه می‌شود ابزارهای استریل‌شده:

• در قفسه‌های مخصوص و استاندارد نگهداری شوند
• با فاصله مناسب از کف و دیوار قرار گیرند
• در معرض نور مستقیم خورشید یا گردوغبار نباشند

ماندگاری شرایط استریل ابزارهای جراحی

برخلاف تصور رایج، استریل بودن ابزارهای جراحی دارای تاریخ انقضای ثابت نیست و بیشتر به شرایط نگهداری و سلامت بسته‌بندی بستگی دارد. در صورتی که بسته‌بندی سالم باقی بماند و شرایط محیطی مناسب باشد، ابزارها می‌توانند برای مدت طولانی استریل باقی بمانند.

پیش از استفاده از ابزارهای استریل‌شده، بررسی موارد زیر ضروری است:

• سالم بودن بسته‌بندی
• نبود رطوبت، پارگی یا آلودگی ظاهری
• تغییر نکردن اندیکاتورهای استریل

طبق مقاله منتشر شده در sciencedirect.com :

According to a critical review published in the American Journal of Infection Control, when the sterilization cycle of surgical instruments is properly validated, the risk of acquiring a surgical site infection (SSI) from contaminated instruments is essentially zero, demonstrating the high effectiveness of validated sterilization processes in preventing infection transmission

طبق یک بررسی علمی، زمانی که چرخه استریل‌سازی ابزارهای جراحی به‌طور کامل تأیید و اعتبارسنجی شده باشد، احتمال بروز عفونت محل جراحی (SSI) از طریق ابزارهای آلوده در عمل جراحی در عمل نزدیک به صفر است، که اثربخشی بسیار بالای فرآیندهای استریل معتبر در جلوگیری از انتقال عفونت را نشان می‌دهد.

کنترل کیفیت و پایش فرآیند استریل‌سازی

کنترل کیفیت یکی از اجزای حیاتی استریل‌سازی محسوب می‌شود. پایش منظم عملکرد دستگاه‌ها، بررسی اندیکاتورهای شیمیایی و بیولوژیکی و ثبت مستندات مربوط به هر چرخه استریل، به مراکز درمانی کمک می‌کند تا از اثربخشی فرآیند اطمینان حاصل کنند.

این اقدامات علاوه بر افزایش ایمنی، در ارزیابی‌های بهداشتی و اعتباربخشی مراکز درمانی نیز نقش مهمی دارند.

نقش آموزش و نیروی انسانی در استریل‌سازی صحیح

نیروی انسانی آموزش‌دیده یکی از عوامل کلیدی موفقیت در استریل‌سازی وسایل جراحی است. آشنایی کارکنان با اصول شست‌وشو، بسته‌بندی، نگهداری و کنترل کیفیت باعث کاهش خطاهای انسانی و افزایش ایمنی بیماران می‌شود.

آموزش مداوم پرسنل بخش استریلیزاسیون و اتاق عمل نقش مهمی در به‌روز نگه داشتن دانش آن‌ها و رعایت استانداردهای علمی دارد.

سوالات متداول

1. استریل‌سازی وسایل جراحی چیست؟

استریل‌سازی فرآیندی است که در آن تمامی میکروارگانیسم‌ها از سطح ابزارهای جراحی حذف می‌شوند تا از انتقال عفونت به بیماران جلوگیری شود.

2. تفاوت استریل‌سازی با ضدعفونی چیست؟

ضدعفونی تنها تعداد میکروارگانیسم‌ها را کاهش می‌دهد، اما استریل‌سازی آن‌ها را به‌طور کامل از بین می‌برد و برای جراحی ضروری است.

3. پاکت هدر بگ چه کاربردی دارد؟

پاکت هدر بگ برای بسته‌بندی ابزارهای استریل استفاده می‌شود و از آلودگی مجدد آن‌ها تا زمان مصرف جلوگیری می‌کند.

4. رایج‌ترین روش‌های استریل‌سازی ابزارها کدامند؟

روش‌های رایج شامل استریل با بخار (اتوکلاو)، استریل با گاز، استریل با پلاسما یا پراکسید هیدروژن و استریل با اشعه هستند.

5. چگونه از ابزارهای استریل‌شده مراقبت کنیم؟

ابزارها باید در محیط خشک، تمیز و با دمای کنترل‌شده نگهداری شوند و بسته‌بندی آن‌ها تا زمان استفاده سالم باقی بماند.

جمع‌بندی

استریل‌سازی وسایل جراحی فرآیندی چندمرحله‌ای، علمی و بسیار حساس است که نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشگیری از عفونت‌های بیمارستانی دارد. رعایت اصول صحیح شست‌وشو، انتخاب روش مناسب استریل‌سازی، بسته‌بندی استاندارد و نگهداری اصولی ابزارها، مجموعه‌ای از اقدامات مکمل هستند که در کنار هم ایمنی بیمار را تضمین می‌کنند. توجه به این اصول، علاوه بر حفظ سلامت بیماران، به ارتقای کیفیت خدمات درمانی و افزایش اعتماد عمومی به مراکز پزشکی منجر خواهد شد.